Razendsnel rekenen met Chinees telraam
Abacus allesbehalve mystiek
In 1946 werd in Tokio een wedstrijd gehouden waarbij de abacus het op moest nemen tegen een elektrische telmachine. Het Chinese telraam – de abacus – won uiteraard.
De abacus (Chinees: suan-pan) was vroeger een bord van klei waarop steentjes naar verschillende posities werden geschoven. Abacus is een woord in het Latijn, maar komt eigenlijk uit het Griekse woord abax of abakon, dat tafel of tablet betekent. Uiteindelijk is het een houten telraam geworden met kralen die eenheden, tientallen, honderdtallen, enzovoort voorstellen. De kralen worden heen en weer bewogen bij het rekenen.
Het is een voorwerp voor het optellen, aftrekken, delen en vermenigvuldigen. Bovendien is de abacus voor het worteltrekken geschikt.
Curaçaose Chinees
De abacus wordt al duizenden jaren vooral gebruikt in China en Japan en vanaf 500 na Chr. wordt het telraam in Europa gebruikt. Het apparaatje was ook bekend bij de Romeinen met het verschil dat het Romeinse telraam 1 kraal boven en 4 onder de middenbalk had; ook het Japanse telraam (soroban) heeft een dergelijke configuratie.
In China wordt de abacus nog steeds gebruikt in het dagelijkse handelsverkeer en huishouden. Verschillende bewoners van Curaçao kunnen zich wellicht nog de Chinees herinneren op de plantage aan de Schottegatweg Noord, die alle berekeningen deed op z’n vertrouwde abacus.
Telling
Een abacus is dus een Chinees telraam dat uit een raamwerk bestaat met een aantal staven (bijvoorbeeld 12). Bovenop de dwarsbalk zitten twee kralen en onder de dwarsbalk vijf. Een getal wordt nu weergegeven door een aantal kralen in een kolom tegen de middenbalk te schuiven, waarbij de bovenste kralen voor 5 tellen en de onderste voor 1. Het getal 1 is dus een kraal aan de onderkant tegen de middenbalk, 5 een kraal aan de bovenkant tegen de middenbalk, en 6 een kraal van zowel de boven- als de onderkant tegen de middenbalk. Stellen we op deze manier 6 in en tellen er 6 bij op, dan doen we dat door nog een bovenkraal en nog een onderkraal tegen de middenbalk te schuiven.
En de som is ….
De resulterende som 12 wordt weergegeven door de twee 5-kralen weer weg te schuiven en in plaats daarvan op de kolom links daarvan een eenhedenkraal tegen de middenbalk te zetten. Die geeft dan 1 tiental aan (transport). Om grote getallen te berekenen, wordt gewoon nog een abacus daarnaast geplaatst om zodoende de aantal kralenstaven te vergroten. Door de abacus snel heen en weer te schudden komt het telraam weer op nul te staan.
Diverse soorten en maten
De abacus is in verschillende maten verkrijgbaar en kan van verschillend materiaal zijn gemaakt. Hoe dan ook: om de abacus goed te kunnen gebruiken moet het apparaat plat op de ondergrond liggen. De kralen zijn dan makkelijk te verplaatsen. Daarbij gebruikt u alleen de wijsvinger, middelvinger en de duim. De wijsvinger voor het bovenste gedeelte en de duim voor het onderste deel. Bij de Japanse versie worden alleen de duim en de wijsvinger gebruikt. Overigens kunnen de bedreven abacus-rekenaars, zeker uit het Verre Oosten, veel berekeningen sneller uitvoeren dan gebruikers van de elders zo ingeburgerde en daarom onmisbare ‘zakjapanner’.
